Pestycydy w żywności BIO i zwykłej: co pokazują dane EFSA

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) co roku publikuje raport o pozostałościach pestycydów w żywności. Najnowszy dotyczy próbek pobranych w 2024 r. i ukazał się 5 maja 2026 r.^[1] W programach krajowych ujęto w nim 86 449 próbek^[1]. Ta liczba nie obejmuje osobnego programu wzmożonych kontroli importu^[1].

Sposób pobierania próbek ma znaczenie przy czytaniu wyników. Unijny program kontroli pobiera próbki losowo i ma pokazywać obraz rynku dla wybranych, często jedzonych produktów, a programy krajowe z założenia są ukierunkowane na ryzyko^[1]. Dlatego odsetków z raportu nie należy czytać jak wyniku badania przeciętnego koszyka zakupów.

Raport posługuje się dwoma pojęciami, które warto znać:

• granica oznaczalności to najmniejsza ilość substancji, którą metoda laboratoryjna potrafi zmierzyć;
• NDP, czyli najwyższy dopuszczalny poziom pozostałości, to najwyższe stężenie pozostałości tolerowane przez prawo przy prawidłowej praktyce rolniczej^[1].

Spośród 86 449 próbek 5 939, czyli 6,9%, było oznaczonych jako ekologiczne^[1]. Tak wyglądały ich wyniki:

• 4 774 próbki (80,4%) nie miały oznaczalnych pozostałości^[1],
• 1 114 próbek (18,8%) miało pozostałości, ale nie wyższe niż NDP^[1],
• 51 próbek (0,9%) przekraczało NDP^[1],
• 21 próbek (0,4%) uznano za niezgodne z prawem po uwzględnieniu niepewności pomiaru^[1].

Raport nie podaje w tym miejscu jednego gotowego odsetka dla całej żywności konwencjonalnej. Odjęliśmy więc próbki BIO od wszystkich próbek; to nasze obliczenie na danych EFSA, a nie tabela EFSA^[1]. Wychodzi 80 510 próbek konwencjonalnych^[1]:

• 45 750 (56,8%) bez oznaczalnych pozostałości^[1],
• 31 953 (39,7%) z pozostałościami nie wyższymi niż NDP^[1],
• 2 807 (3,5%) powyżej NDP^[1],
• 1 570 (2,0%) niezgodnych z prawem^[1].

Dla porównania: bez oznaczalnych pozostałości było 80,4% próbek BIO i, według naszego obliczenia, 56,8% próbek konwencjonalnych^[1]. Bezpośrednie porównanie EFSA prowadzi jednak według grup produktów. W tym zestawieniu żywność BIO miała niższy odsetek próbek z oznaczalnymi pozostałościami i z przekroczeniami NDP niż żywność konwencjonalna^[1]. Wyjątkiem były produkty zwierzęce, a EFSA wiązała ten wyjątek z miedzią^[1].

Te różnice nie pochodzą z eksperymentu. Próbki krajowe dobiera się z uwzględnieniem ryzyka, więc nie można z nich wnioskować, że cały kontrast wywołał sam sposób produkcji^[1].

Dla żywności BIO nie ma osobnych NDP. Te same limity z rozporządzenia 396/2005 obowiązują żywność ekologiczną i konwencjonalną^[1].

Żywność BIO ma dodatkowo własne zasady, które ograniczają, jakich środków ochrony roślin wolno używać. W produkcji ekologicznej można sięgnąć tylko po produkty i substancje dopuszczone do tego celu i tylko w niezbędnym zakresie^[3].

Unijne logo produkcji ekologicznej, nazywane listkiem, może trafić tylko na produkt certyfikowany przez upoważnioną jednostkę certyfikującą lub organ kontroli^[2]. W żywności przetworzonej z tym logo co najmniej 95% składników rolniczych według masy musi pochodzić z produkcji ekologicznej, a pozostałe 5% podlega określonym warunkom^[2][3].

Obok logo muszą się znaleźć kod jednostki certyfikującej oraz informacja o miejscu produkcji surowców rolnych, czyli UE albo spoza UE^[2]. Logo jest obowiązkowe na pakowanej żywności ekologicznej produkowanej i sprzedawanej jako ekologiczna w UE^[2]. Dla części innych grup produktów jest dobrowolne, a dla niektórych niedozwolone^[2].

W Polsce nadzór sprawuje Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (GIJHARS), a kontrole prowadzą upoważnione jednostki certyfikujące^[4]. Zadania GIJHARS obejmują między innymi^[4]:

• przekazywanie zadań kontrolnych jednostkom certyfikującym,
• prowadzenie wykazu podmiotów,
• kontrolę importu żywności ekologicznej,
• możliwość zakazania obrotu produktem z odniesieniami do produkcji ekologicznej,
• nadzór nad jednostkami certyfikującymi i nad produkcją ekologiczną.

W rejestrze GIJHARS z 28 sierpnia 2026 r. figurowało 14 upoważnionych jednostek certyfikujących^[5]. Producent, przetwórca lub handlowiec, który chce sprzedawać żywność jako ekologiczną, rejestruje się w jednostce lub organie kontroli i dostaje certyfikat po pozytywnej kontroli^[6].