Glifosat: co to jest i co wiadomo o nim według EFSA i IARC

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) opisuje glifosat jako substancję chemiczną szeroko stosowaną w środkach chwastobójczych^[1]. Według EFSA używa się go w kilku obszarach^[1]:

• w rolnictwie,
• w leśnictwie,
• w ogrodnictwie,
• przy utrzymaniu linii kolejowych.

EFSA nazywa glifosat herbicydem nieselektywnym, czyli takim, który nie wybiera między gatunkami roślin^[1]. Działa przez zablokowanie enzymu, którego roślina potrzebuje do wzrostu^[1].

Ocena IARC

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) działa w ramach Światowej Organizacji Zdrowia. W marcu 2015 r. zaliczyła glifosat do grupy 2A, czyli substancji „prawdopodobnie rakotwórczych dla ludzi”^[5]. Monografię z pełnym uzasadnieniem IARC udostępniła 29 lipca 2015 r.^[4]

IARC oparła klasyfikację na trzech rodzajach dowodów^[5]:

• ograniczonych dowodach u ludzi,
• wystarczających dowodach u zwierząt doświadczalnych,
• silnych dowodach genotoksyczności, czyli zdolności do uszkadzania materiału genetycznego.

Agencja zaznacza, że to klasyfikacja zagrożenia, a nie oszacowanie, jak prawdopodobne jest zachorowanie przy konkretnym narażeniu^[5]. Według IARC to prawdopodobieństwo zależy od rodzaju i skali narażenia^[5].

Ocena EFSA

EFSA prowadziła unijny przegląd ryzyka glifosatu. W komunikacie z 6 lipca 2023 r. napisała, że nie wskazała krytycznych obszarów obaw, które obejmowałyby wszystkie reprezentatywne zastosowania, czyli oceniane przykładowe sposoby użycia^[2].

W języku EFSA brak krytycznego obszaru obaw nie oznacza braku niepewności. Urząd wymienił oceny, których nie udało się domknąć z powodu luk w danych, między innymi^[2]:

• ocenę jednej z domieszek obecnych w glifosacie,
• ocenę ryzyka dla konsumentów związanego z dietą,
• ocenę ryzyka dla roślin wodnych.

W pełnej konkluzji, opublikowanej 26 lipca 2023 r., EFSA wskazała też wysokie długoterminowe ryzyko dla ssaków dla 12 spośród 23 reprezentatywnych zastosowań przy założeniach pierwszego etapu oceny^[3]. Brakowało danych, by tę ocenę doprecyzować^[3].

Dlaczego te oceny się różnią

Obie instytucje odpowiadały na inne pytanie. IARC sprawdzała, czy substancja może wywołać nowotwór, czyli identyfikowała zagrożenie^[5]. EFSA oceniała ryzyko, czyli to, co wynika z zakładanych sposobów użycia i z narażenia^[6].

Różnił się też materiał. IARC brała pod uwagę zarówno sam glifosat, jak i gotowe preparaty z glifosatem, a unijna ocena substancji czynnej dotyczyła samego glifosatu^[6]. Preparaty ocenia się osobno, w państwach członkowskich^[8]. Dlatego wyniku jednej instytucji nie da się uczciwie przedstawić jako prostego „obalenia” drugiej.

Rozporządzenie (UE) 2023/2660 odnowiło zatwierdzenie glifosatu na okres od 16 grudnia 2023 r. do 15 grudnia 2033 r.^[7] Przepisy pozwalają stosować go wyłącznie jako środek chwastobójczy^[7]. Wyłączono użycie glifosatu jako desykantu, czyli środka, którym wysusza się rośliny, by sterować terminem zbioru lub omłotu^[7].

Zatwierdzenie substancji w UE nie jest automatyczną zgodą na każdy produkt. Każdy środek zawierający glifosat musi zostać osobno oceniony i dopuszczony w danym państwie członkowskim^[8].

Wyniki kontroli żywności z państw UE zbiera EFSA. Żeby je czytać, warto znać dwa pojęcia:

• granica oznaczalności to najmniejsza ilość substancji, którą metoda laboratoryjna potrafi zmierzyć;
• NDP, czyli najwyższy dopuszczalny poziom pozostałości, to najwyższe stężenie pozostałości tolerowane przez prawo przy prawidłowej praktyce rolniczej, ustalane po ocenie ryzyka dla konsumentów^[9].

W raporcie opublikowanym 5 maja 2026 r., opartym na próbkach z 2024 r., glifosat badano w 14 143 próbkach żywności^[9]. Wyniki wyglądały tak:

• 98,2% próbek miało wynik poniżej granicy oznaczalności^[9],
• 1,6% miało wynik oznaczalny, ale nie wyższy niż NDP^[9],
• 0,2% przekroczyło NDP^[9],
• 0,1% uznano za niezgodne z prawem po uwzględnieniu niepewności pomiaru^[9].

Odsetek próbek niezgodnych z prawem (0,1%) jest mniejszy niż odsetek przekroczeń NDP (0,2%), bo przy ocenie zgodności uwzględnia się niepewność pomiaru^[9].

EFSA zaznacza, że przekroczenie NDP i próbka niezgodna z prawem nie muszą oznaczać ryzyka dla konsumentów^[10]. Taki wynik porównuje się osobno z wartościami toksykologicznymi^[10].

Unijne przepisy o produkcji ekologicznej, czyli rozporządzenie (UE) 2018/848, każą walczyć z chwastami najpierw metodami zapobiegawczymi i niechemicznymi^[11]. Należą do nich między innymi:

• płodozmian,
• metody mechaniczne i fizyczne,
• zabiegi termiczne.

Gdy to nie wystarcza, w produkcji ekologicznej wolno użyć tylko produktów i substancji dopuszczonych do tego celu i tylko w niezbędnym zakresie^[11].

Substancje czynne, które mogą się znaleźć w środkach ochrony roślin dla produkcji ekologicznej, wymienia załącznik I rozporządzenia wykonawczego (UE) 2021/1165^[12]. To lista zamknięta: wolno używać tylko tego, co się na niej znajduje^[12]. Glifosatu w tym wykazie nie ma, więc w rolnictwie ekologicznym nie jest dopuszczony^[12].